[Series Tâm Lý] Tâm Lý Xã Hội : Sao Ta Cứ Trông Mặt Mà Bắt Hình Dong?

Nguồn: Psychology by David Myers, 9th edition .

Dịch và trình bày: Hải Đường Tĩnh Nguyệt 

Lâu lắm rồi bạn tôi có kể cho tôi nghe một câu chuyện. Chả là hôm ấy cổ chạy xe dừng ở một ngã tư đèn đỏ, đang chán thì bỗng dưng thấy có một ông chú khoảng ba mươi mấy tuổi mặc quần tà lỏn, hình xăm rất ghê, miệng phì phèo thuốc là đang đi lại chuẩn bị băng qua đường. Cô thì không có cảm giác gì mấy, nhưng mấy người xung quanh cô xì xì xầm xầm, chỉ chỉ chỏ chỏ về hướng chú đi, mặt thì nhăn lại một đống, có vẻ khinh khi lắm. Chú ấy đi đến bên góc đường, chuẩn bị băng qua thì bỗng chợt lại ngồi xuống, mọi người đang không hiểu chú làm gì thì thấy chú nâng cái thùng rác bị ngã lên và lụm mấy miếng rác vương vãi ở bên ngoài bỏ vào trong. Lúc ấy thì tiếng xì xầm mới chấm dứt, và bạn tôi cũng phải đi vì đèn đã chuyển xanh. Cổ bảo lúc đấy cổ thấy trong lòng rất vui và vì có thể chứng kiến một câu chuyện đẹp đến vậy và nó đồng thời cũng dạy cho cô thêm một bài học mà có lẽ ai cũng được dạy nhưng chúng ta cứ vô tình hay hữu ý quên mất nó. Bài học, “Đừng nhìn mặt mà bắt hình dong.” 

 

10346656_853290284685560_5296238549519546011_n

 

Có lẽ đa số các bạn khi nghe tôi miêu tả về ngoại hình của ông chú ấy đều có cảm nghĩ đó là một tên đầu gấu đầu đường xó chợ, chuyên môn bắt nạt người khác và giỏi ăn vạ đúng không? Thật ra khi bạn nghĩ như vậy, chính là bạn đã mắc phải sai lầm khi quy chụp suy nghĩ của mình lên người khác, một khái niệm trong tâm lý học (fundamental attribution error), khi ấy bạn đã đánh giá cao sức ảnh hưởng của tính cách và đồng thời hạ thấp sức ảnh hưởng của tình huống xung quanh. Trong trường hợp đầu, bạn đã để những định kiến của mình về bề ngoài chú ấy làm ảnh hưởng và cho rằng tính cách chú ấy nhất định phải thế mà không biết rằng hoàn cảnh sống của chú ấy như thế nào, và đợi đến khi bạn nhìn thấy chú ấy dựng thùng rác lên thì bạn mới có suy nghĩ khác. Bởi vì bạn nhìn thấy một mặt khác của chú trong một tình huống khác.

 

Lấy thêm một ví dụ nữa đi,  như bạn Xuân trong lớp bạn rất ít nói, còn bạn Huy thì giờ giải lao nói không ngừng nghỉ, bạn sẽ cho rằng bạn Xuân có tính trầm lặng, hướng nội, còn bạn Huy thì lại là người sôi nổi dễ gần. Nhưng điều đó không hoàn toàn đúng, trong lớp, bạn Huy có thể trầm lặng như bạn Xuân. Và bạn thử gặp mặt bạn Xuân ở một bữa tiệc nào đó đi, bạn sẽ thấy ngạc nhiên khi cô ấy là người quậy nhất đám ấy.

 

Hai nhà tâm lý học David Napolitan và George Goethals đã thực hiện thí nghiệm về hiện tượng này vào năm 1979. Họ để cho sinh viên trường Williams College nói chuyện từng người một với một người phụ nữ khi thì rất xa lánh, khi thì thích chỉ trích, khi thì quan tâm, khi thì rất hòa đồng. Trước đó họ nói cho một nửa số sinh viên là hành động, thái độ của người phụ nữ là tự nhiên. Đồng thời họ cũng nói cho số sinh viên còn lại sự thật rằng người phụ nữ đó hành động theo chỉ thị. Có sự khác biệt nào giữa nhóm biết được sự thật và nhóm không biết hay không?

 

Thật sự là chẳng có sự khác biệt nào cả. Các sinh viên bỏ qua thông tin đó. Nếu người phụ nữ đó cư xử hòa đồng thì họ cho cô là người biết quan tâm và dễ gần. Nếu cô có vẻ khó chịu thì họ kết luận rằng cô là người lạnh lùng. Nói cách khác, các sinh viên cho rằng cách hành xử của cô có khuynh hướng thiên về tính cách mặc dù họ đã được báo trước là cô hành động theo chỉ thị và sắp xếp từ trước để phục vụ cho cuộc thí nghiệm.

scan

 

“Thưa bà, tôi chỉ muốn cho bà biết rằng tôi không phải là kẻ vô gia cư. Tôi chỉ là sợ ở nhà mà thôi”

Bạn biết không, khi bạn nhìn người khác thì bạn chỉ thấy được một khía cạnh của họ ở một trường hợp nhất định. Còn đối với người khác, thì họ nhìn thấy bản thân họ ở mọi trường hợp. Bạn chỉ thấy giáo viên của mình ở trong lớp học nhìn cách cô đối xử với học sinh thì cho rằng cô là người dễ gần, dễ nói chuyện. Nhưng có lẽ bản thân cô lại không nghĩ vậy. Khi được hỏi, cô có thể trả lời rằng, ừ thì ở lớp hoặc với bạn bè thân thì tôi hòa đồng nhưng ở các buổi họp mặt lớn thì không như vậy, những lúc ấy thì tôi trầm tính hơn.

 

Chắc các bạn hẳn đã nghe hoặc đã đọc không biết bao nhiêu vụ án mà trong đó hung thủ được miêu tả như là con ngoan ở nhà, học hành giỏi giang, phụ giúp cha mẹ, nhưng không biết tại sao hắn lại phạm tội ác như vậy. Hắn không cố ý phạm tội đâu, là do hoàn cảnh xúi giục. Lúc ấy có bạn đồng tình, nhưng cũng có bạn bảo, xì, hơi đâu tin lều báo, cha mẹ nào chả bảo con mình ngoan.

 

Khi bạn giải thích hành vi của chính bản thân mình hay người mà mình quen biết và tiếp xúc nhiều trong các trường hợp khác nhau, bạn sẽ thiên về hướng hành vi của người đó thay đổi  trong từng môi trường như thế nào. Như cha mẹ hung thủ thì cho con mình ngoan, học giỏi và hành động như thế là do bị xúi giục chứ không phải là nó cố ý. Còn khi bạn giải thích hành vi của người khác, nhất là những người lạ mà bạn mới quen biết trong một, hai tình huống thì bạn thường không quan tâm đến tình huống mấy mà cho rằng anh ta hành xử như thế là do tính cách anh ta như thế. Đó là lúc bạn trông mặt mà bắt hình dong.

 

Khi bạn hiểu rõ và nắm bắt được khái niệm sai lầm khi quy chụp suy nghĩ lên người khác, nó sẽ giúp bạn đọc vị người khác một cách chính xác hơn. Hầu hết thời gian, mọi người đều là chính bản thân họ mặc dù họ có cố gắng che dấu đi tính cách thật của mình đi chăng nữa thì sự không hoàn hảo trong việc che giấu đó sẽ không qua nổi mắt của một người đọc vị đã được trải qua huấn luyện và  biết giữ tỉnh táo để quan sát nhất.

 

Để tránh những sai sót như trong khái niệm mà tôi nêu trên, nhận xét một con người dựa trên một khía cạnh hay một hành động của họ, việc đọc vị cần phải thực hiện một các có hệ thống. Đương nhiên, người đọc vị luôn nên giữ vị thế là một “người thứ ba” đứng bên ngoài quan sát và cố gắng thu thập càng nhiều thông tin càng tốt trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào về tính cách hay con người mà mình đang đọc vị. Đương nhiên, người đang được quan sát có thể đưa ra quá nhiều thông tin khiến cho người đọc vị nhiều khi bị rối loạn và lầm lẫn, để tránh những trường hợp như vậy thì người đọc vị chỉ nên tập trung vào những hành động có liên quan đến mục đích khiến mình muốn đọc đối phương. Ví dụ như bạn muốn biết cô giáo đang dạy mình có phải là cô giáo tốt hay không thì bạn nên quan sát cách cô đối xử với học sinh trong lớp, cách cô giải thích vấn đề với những bạn học sinh chưa hiểu ở ngoài lớp, cách cô giao tiếp với các thầy cô trong trường, bạn có gặp khó khăn khi muốn liên lạc với cô để hỏi câu hỏi hay không…? Tức là do bạn chỉ muốn biết cô có phải là giáo viên giỏi hay không, thì bạn chỉ nên quan sát môi trường học tập và làm việc của cô, chứ bạn không cần quan sát khi cô hành xử thế nào khi đi chơi với bạn bè, hay cô đối với người trong gia đình mình có tốt hay không? Bởi vì trường học và gia đình là hai môi trường khác nhau, nếu bạn gộp chung hai môi trường như vậy để đưa ra một nhận xét thì rất là chủ quan và bạn sẽ dễ bị rối loạn.

 

Thêm vào đó, khi đọc vị người khác, bạn nên chú trọng vào xu hướng hành vi, chứ không phải chỉ là một hành vi nhất định. Bởi vì xu hướng thì dễ dự đoán hơn bất kỳ hành vi chung chung và thường ít bị ảnh hưởng bởi tình huống. Ví dụ như người hay rụt rè, khòm lưng, cúi gầm người là người thiếu tự tin, nhưng sự thiếu tự tin đó còn thể hiện ở những điểm như hay lo lắng, không dám nhìn thẳng, không dám nói to. Thế nên khi bạn thấy một người già hay cúi gầm người thì trước khi quyết định người đó là người thiếu tự tin hay là bị mắc bệnh xương sống thì bạn nên tìm những điểm khác để bổ trợ thông tin như bác đó nói năng như thế nào, nói rõ ràng hay lí nhí, có hay lo này lo nọ trước khi làm gì hay không?

 

Nghiên cứu cho biết, những hành vi thường dễ đoán nhất liên quan đến địa vị xã hội, niềm đam mê, khả năng tài chính của từng người. Đẳng cấp của những cái đó thường ảnh hưởng đến vẻ ngoài và cách hành xử của một người trong mọi vấn đề. Thông thường, người hay thương xót người khác thì rộng lượng, công bằng, chân thành, quan tâm gia đình, thường tha thứ người khác. Ngược lại người không biết quan tâm thì thường hay chỉ trích, khó chịu, gay góc, và nhận xét người khác không biết suy nghĩ. Người thỏa mãn với tài chính của mình thì thường tự tin, tốt bụng, biết tha thứ mặc dù họ cũng có thể lười biếng và vật chất. Người không thỏa mãn với địa vị của mình thì thường nhẫn tâm, gay gắt, và thường hay thu mình tự bảo vệ dù cho họ là người rất chăm làm việc và rất tập trung vào công việc của mình. Người hạnh phúc với mọi thứ thì thường nhìn mọi việc rất khách quan, hy vọng, cần cù còn người không hạnh phúc thì thường coi họ là nạn nhân của sự bất công, hay công kích người khác, thích trả thù vặt và không có nghị lực. Nếu bạn để ý thì những bộ phim trên ti vi thường hay khắc họa nhân vật theo những phân tích trên.

 

Vậy thì bài học chính mà tôi muốn đưa ra ở đây là gì? Đó là những nhận xét về người khác dù là bạn thiên về tình huống hay tính cách thì cũng nên cẩn thận suy xét bởi vì có khi chúng đem tới hậu quả mà bạn không thể tưởng tượng nổi, và đọc vị người khác không dễ dàng, nhất là đối với những người bạn mới gặp một hai lần và bạn phải luyện tập khả năng quan sát và phân tích trước khi bạn có thể thuần thục đọc vị người khác.

 

__________________________________

Mình chỉ có một thông báo nhỏ ở đây: Do mình là sinh viên năm cuối và mình đang ôn thi trong hè này nên sắp tới ngoại trừ những bài ngắn ngắn chỉ có một khái niệm như trên thì tất cả những bài dài hơn về bệnh chứng hay các bài liên kết các khái niệm với nhau sẽ được dời lại sau tháng 9. Lúc đó thì mình mới có thời gian hơn để tìm tư liệu và nghiên cứu. Một bài viết về bệnh chứng thường tốn mình 4-5 tiếng, thậm chí cả ngày để lên dàn ý , dịch và viết theo cách dễ hiểu nhất cho các bạn. Nên mình mong các bạn thông cảm.

Đồng thời mình cũng là admin page Tâm Lý Học Tội Phạm (Criminal Psychology) trên facebook với 3 anh chị khác. Các anh chị đó thiên về mảng tâm lý học Tâm Lý Học Tội Phạm và cũng có những bài viết rất bổ ích nên nếu các bạn thích thì có thể like page và đọc. Riêng mình thì mình chủ trì về mảng bệnh lý và tâm lý học cơ bản. Nên các bạn cứ yên tâm là mình không bỏ ngang Series này đâu nhé.

Nếu các bạn thích thì có thể yêu cầu chủ đề mình muốn tìm hiểu ngay dưới bài này. Sau khi thi xong thì mình sẽ tổng hợp và lên kế hoạch viết nếu đề tài nằm trong khả năng của mình.

Các bạn có câu hỏi gì thì có thể ib page Tâm Lý Học Tội Phạm, còn nếu các câu hỏi về bệnh lý thì có thể hỏi ở đây hoặc ở fb mình. Xin lưu ý là nhiều khi fb để tin nhắn của các bạn trong hộp “Other” dẫn tới có lúc mình không chú ý và chậm trễ trong việc trả lời. Hy vọng các bạn thông cảm.

Cái cuối cùng là có ai có bản word toàn bộ truyện “Quỷ Thoại Liên Thiên” (Thanh Khâu” của hai nhàLục Mịch và Hữu Tử không, cho mình đi. Mình ngàn lần cảm tạ😦 Mình lấy danh dự và uy tín của mình ra là mình sẽ không dùng bản đó vào bất kỳ chuyện phi pháp nào đâu.

12 thoughts on “[Series Tâm Lý] Tâm Lý Xã Hội : Sao Ta Cứ Trông Mặt Mà Bắt Hình Dong?

  1. Chào bạn. Mình theo dõi blog của bạn cũng đã được một thời gian và mình rất thích Series tâm lý trên blog. Cho mình hỏi là bạn có học về ngành tâm lý không? Ngoài ra nếu có thể thì bạn giới thiệu cho mình vài nguồn tư liệu của bạn nhé. Mình cảm ơn🙂

    • Mình có học qua tâm lý cơ bản. Nhưng ngành mình không phải ngành tâm lý. Mình học là vì mình thích thôi. Sắp tới mình cũng học thêm lớp tâm lý bất thường. Tư liệu của mình là SGK mình có để tên lên đó vs lại DSM và cuốn Case Book. Mình ko có bản ebook hay pdf.😦

  2. Chào em, ngồi đọc một lèo hết series này của em, đúng chủ đề ưa thích🙂, có vẻ như hai bài viết về gần đây không liên quan lắm tới bệnh lý-tâm lý. Cũng tiện thể anh muốn hỏi về trường hợp của một người bạn, cậu này luôn tự nói chuyện với một bản thân khác-nhân cách khác của cậu ta. Anh mất công tìm nhưng vẫn chưa ra được tên tiếng Anh của trường hợp này, Nếu như em đã từng nghe qua thì vui lòng cho anh thêm thông tin nhé. Cảm ơn em nhiều🙂

    • Cảm ơn anh đã có lòng yêu thích. Bởi vì hai kỳ này không Liên quan đến bệnh lý nên em mới để tiêu đề là Tâm Lý Xã Hội -tâm lý của số đông và tại sao ta ứng xử như vậy. Đó cũng là một phần quan trọng và mang nhiều ứng dụng hơn trong cuộc sống. Còn series bệnh lý thì phần nhiều là thông tin tìm hiểu chứ áp dụng thì không nhiều. Nhưng em sẽ ko bỏ nó. Dù sao đây cũng là project đầu tiên của em mà.

      Còn về bạn anh, em có thể chắc chắn rằng đó không phải là bệnh Đa Nhân Cách. Vả lại chỉ có một yếu tố như thế này thì quả thật khó mà để xác định, bởi để chuẩn đoán một bệnh tâm lý thì cần phải khai thác ba khía canh, mối quan hệ, sức khỏe, di truyền giữa người bệnh và gia đình, mối quan hệ giữa người bệnh và xã hội, cuối cùng là chính bản thân người bệnh.

      Nếu chỉ dựa trên một gợi ý anh đưa, em chỉ có thể đoán bạn anh có lẽ mắc chứng tâm thần phân liệt hoang tưởng, và bệnh này thì em có viết ở kỳ 3, anh có thể đọc lại. Lý do lại sao thì bệnh tâm thần phân liệt thường có một đặc điểm là người bệnh nghe được một tiếng nói (tiêu cực) trong đầu họ, họ thường không tin ai khác mà chỉ tin giọng nói đó thôi. Anh có thể đọc lại các trường hợp bệnh trong kỳ 3.

      Lời khuyên là em nghĩ bạn anh nên đi khám Bác sĩ để đc chẩn đoán chính xác và cho thuốc dùng, nếu không bệnh sẽ càng ngày càng nặng thêm và có nguy cơ tiềm ẩn nguy hiểm khác.

      Một lần nữa cảm ơn anh đã có lòng yêu thích. Hy vọng mọi chuyện suôn sẻ vs bạn anh.

      -Nguyệt-

  3. chị ạ, em tức quá, em đọc dc 1 bài trên Tumblr thế này: “Đôi khi mình không hiểu tại sao trên đời lại có những người giống nhau đến vậy – tức là có thể quy thành một loại. Phân tích dưới góc độ tâm lý, có thể thấy họ có hoàn cảnh sống và môi trường giáo dục tương đương nhau, không chỉ thế, vẻ bề ngoài cũng có những nét tương đồng. Có phải vì thế mà nảy sinh ra cả một “kiểu người”?

    Ví dụ những thằng choắt choắt thường là những thằng bị bắt nạt nhiều nhất, nhưng sau đó chúng nó thường trở nên liều lĩnh và trở thành tay cầm trịch. Những bà cô béo phị, đeo cơ man là vòng tay, nhẫn bạc, khuyên tai xủng xoẻng thường là những mụ đàn bà cơ hội và chộp giật, chủ lô đề hoặc phường buôn gian bán lận, mồm mép chua ngoa không chịu thua ai bao h. Những tên béo phị và mặt mụn, mắt ti hí như lươn thường là những tên bệnh hoạn. Gầy nhẵng, mặt xương và đen nhẻm thì là người chịu khó nhưng bạc nhược.

    Bla bla bla.”
    =”= ko hiểu sao, nhưng mà em tức ạ!

  4. Pingback: [Series Tâm Lý] Tâm Lý Xã Hội : Sao Ta Cứ Trông Mặt Mà Bắt Hình Dong? | Tiểu Yết Yết

  5. Chào chị ạ,
    Trước hết e rất cảm ơn chị đã bỏ thời gian ra làm series này, e luôn rất thích được đọc những vấn đề lquan tới tâm lý nhưng lại không có cơ hội để tìm hiểu sâu, cặn kẽ thế này. Vậy nên thời gian qua em quả thực rất mừng khi được đọc những bài của chị đấy ạ🙂 Cảm ơn chị nhiều lắm:)
    Còn một vấn đề này nó vẫn luôn làm em suy nghĩ từ hồi còn nhỏ lắm ạ, thực chất em cũng không mấy hiểu vì sao mình lại quan tâm đến thứ này nhiều như thế: chính là vấn đề tình dục loạn luân đấy ạ. Em nhớ trong một comment của chị ở các bài trước thì chị đã từng nhắc đến vấn đề này, và chị cũng có bảo sẽ làm một bài liên quan đến nó. Nên em rất hy vọng sẽ sớm được đọc bài đấy ạ.
    Cuối cùng là mong là chị sẽ thi cử thật tốt ạh!

  6. Chị có bài nào về tâm lí ám thị không ạ?Em đọc S.C.I mê án tập xong cứ thắc mắc mãi không hiểu “ám thị” là gì😥

  7. Chị à,

    Đầu tiên là em cảm ơn chị vì các bài viết về tâm lý của chị. Dù có vẻ là em chưa có thể hiểu hết sâu sắc tất cả.

    Hôm nay em đọc bài viết này của chị và em lại có thắc mắc to đùng. Em có một thói quen xấu (em không biết đó phải là xấu không nhưng có vẻ đối lúc làm người khác khó chịu) là em thích quan sát một người nào đó (à tất nhiên là cũng ý nhị thôi chứ không lộ liễu qiá ạ, chứ không họ lại nghĩ mình có ý đồ xấu thì….) . Và cái kiểu quan sát đó của em là nhìn kĩ càng từng cử động thay đổi trên gương mặt, ánh mắt, rồi dáng vẻ, rồi tay chân… rồi kiểu tự suy trong đầu suy nghĩ của họ. Em cũng không có ý tỏ vẻ chuyên gia này nọ đâu nhưng em lại cứ hành động vậy.

    Năm nay em lớp 10 và em có vấn đề với giáo viên chủ nghiệm. Thực ra là cả lớp em đều không thích (em đang nói giảm nói tránh chị à) cô ấy. Em cũng vậy, thật longg ra là ghét cay ghét đắng luôn ấy ạ. Nhưng mà em vẫn không ngừng thấy hứng thú với cô giáo mà lại quan sát tìm hiểu con người cô ấy dù cho có biết thì cũng không liên quan gì đến cuộc đời em cả.

    Cô giáo em là một người mà ở trên lớp và ở nhà có kiểu hành động khác hẳn nhau luôn đó chị. Ở lớp, em cảm thấy cách mà cô ấy ép chúng em đi học thêm cô, làm mọi thứ cô ép nếu không thì hạ hạnh kiểm, rồi hạn chế tối đa việc chúng em học giáo viên khác trừ cô…. Tất cả đó đều không xấu phát từ việc muốn uốn nắn tụi em thành khuôn khổ, mà từ sự ích kỉ muốn thống trị duy nhất thì đúng hơn. Theo em để ý, khi mà học sinh không kịp trả lời cô thì dường như cô trở nên nghiêm trọng thái quá, mặt co lại, tay nắm chặt,.mắt như lồi ra giống như kiểu bị sỉ nhục đến tận cùng ấy ạ. Em không biết đây là tâm lý chung của giáo viên hay chỉ là trạng thái của một người có cái tôi quá cao. Từng việc từng việc một là chúng em phải đôngg loạt tuân thủ một cách vô cùng ép buộc và cứng nhắc và với cô thì không có bất kì ngoại lệ. Ví dụ như bố một bạn mất nên không kịp đưa giấy xin phép, nhưng tang gia thế nào cũng không ngăn cô phạt nghỉ học không phép và trừ nặng hạnh kiểm bạn ấy.
    Rồi cả cái cách cô nói chuyện với phụ huynh học sinh. Vẻ mặt cô có vẻ rất kiên nhẫn, lúc nào cũng cười, nhưng cái cốt lõi vẫn là việc làm cho phụ huynh theo ý mình.
    Em học ở nhà cô nên có theo dõi cách cô nói chuyện với con và chồng. Dù rất nhẹ nhangg nhưng vẫn vô cùng ép buộc.
    Điểm yếu của cô là không biết kiềm chế cảm xúc bột phát ciả mình.

    Mọi người nghĩ cô chỉ đang khó tính để học sinh ngoan hơn chứ thực chất cô là một người vô cungg dễ tính và chiều ý mọi người. Nhưng em không nghĩ thế.Không biết do em không thích cô nên với em cô chỉ là một người ích kỉ độc tài muốn thống trị với cái tôi to đùng

    Chị nghĩ em nhìn thấy khiá cạnh thực của cô khác với quan niệm mọi người hay em chỉ là một đứa tọc mạch theo quan điểm phiến diện.

    Uầy, em viết dài quá. Em nên dừng lại. Chị có thể cho em điạ chỉ facebook được không ạ?

    Em chào chị

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s